Explosieveilige reductiemotoren volgens ATEX dimensioneren: zones, apparaatcategorieën, beschermingswijzen, temperatuurklassen, stof bij silo’s en bedrijf aan de frequentieregelaar.
AI Dit artikel is gemaakt met behulp van AI.
Inhoudsopgave
- Explosieveilige reductiemotoren: wat ATEX vereist
- Zones en apparaatcategorieën
- Beschermingswijzen voor motor en tandwielkast
- Temperatuurklasse, explosiegroep en markering
- Toepassing silo en stof: oppervlaktetemperatuur en afzettingen
- Ex-motor aan de frequentieregelaar en thermische beveiliging
- Inspectie, reparatie en efficiëntieklassen
- Veelgestelde vragen
- Bronnen
Explosieveilige reductiemotoren: wat ATEX vereist
Een explosieveilige reductiemotor is geen afzonderlijk apparaat, maar de combinatie van een explosieveilige elektromotor en een tandwielkast die als niet-elektrisch apparaat eigen ontstekingsbronnen meebrengt: hete oppervlakken, lagers, afdichtingen. Beide delen moeten geschikt zijn voor de inzetlocatie. Dat geldt voor asynchrone reductiemotoren evenzeer als voor explosieveilige servoreductiemotoren en voor de rem in de aandrijflijn.
Het kader wordt gevormd door twee EU-richtlijnen, samen ATEX genoemd. De productrichtlijn 2014/34/EU regelt het in de handel brengen van apparaten en beveiligingssystemen voor explosiegevaarlijke omgevingen en is daarmee gericht aan fabrikanten; ze geldt sinds 20 april 2016 en heeft richtlijn 94/9/EG vervangen. De gebruikersrichtlijn 1999/92/EG is gericht aan werkgevers: zij delen de gevaarlijke omgevingen in zones in en stellen in het kader van de risicobeoordeling een explosieveiligheidsdocument op. In Duitsland is de productrichtlijn omgezet via de Explosionsschutzprodukteverordnung (11. ProdSV), de gebruikersrichtlijn via de Betriebssicherheitsverordnung; het explosieveiligheidsdocument wordt vereist door § 6 van de Gefahrstoffverordnung[1].
Explosieveiligheid volgt een vaste rangorde: primair wordt de vorming van een explosieve atmosfeer voorkomen of beperkt, secundair worden effectieve ontstekingsbronnen vermeden, tertiair worden de gevolgen van een explosie beperkt, bijvoorbeeld door drukontlasting of een explosiebestendige constructie[2]. De reductiemotor hoort bij de tweede trap: hij mag in zijn zone geen effectieve ontstekingsbron zijn. Voor tandwielkasten en andere mechanische apparaten gelden daarbij de normen ISO 80079-36 en ISO 80079-37; ze vervangen de delen 1, 5, 6 en 8 van de vroegere normenreeks DIN EN 13463[3].
Zones en apparaatcategorieën
De zone beschrijft hoe vaak en hoe lang een explosieve atmosfeer te verwachten is. Daaruit volgt de apparaatcategorie waaraan de reductiemotor minimaal moet voldoen. De indeling is voor gassen en stoffen parallel opgebouwd[2]:
| Zone gas / stof | Explosieve atmosfeer | Apparaatcategorie | Beschermingsniveau (EPL) |
|---|---|---|---|
| Zone 0 / zone 20 | permanent, langdurig of vaak | 1G / 1D | Ga / Da |
| Zone 1 / zone 21 | af en toe bij normaal bedrijf | 2G / 2D | Gb / Db |
| Zone 2 / zone 22 | normaal gesproken niet, en zo wel, dan slechts zelden en kortstondig | 3G / 3D | Gc / Dc |
Apparaten voor de mijnbouw vormen apparaatgroep I met de categorieën M1 en M2, alle overige omgevingen apparaatgroep II[2]. Waar een zone ligt, beschrijft de TRGS 722 met voorbeelden: tot zone 0 of 20 behoort doorgaans alleen het inwendige van reservoirs en installatiedelen. Zone 1 omvat bijvoorbeeld de nabije omgeving van vulopeningen en van vul- en losinstallaties. Bij onzekerheid over frequentie en duur moet de conservatievere indeling worden gekozen[4]. Een reductiemotor die aan de buitenkant van een reservoir zit, valt daarom meestal onder categorie 2 of 3; de bindende indeling maakt echter altijd de exploitant.
Beschermingswijzen voor motor en tandwielkast
De beschermingswijze beschrijft met welk principe een apparaat voorkomt dat het de atmosfeer ontsteekt[2]. Voor motoren zijn vooral twee wijzen gangbaar. Bij de drukvaste omhulling Ex d volgens EN 60079-1 weerstaat de behuizing een explosie aan de binnenkant; vlamdovende spleten bij alle openingen, bij de motor bijvoorbeeld bij de asdoorvoer, voorkomen de overdracht naar buiten. De oppervlaktetemperatuur moet ook bij een te verwachten fout onder de ontstekingstemperatuur van de atmosfeer blijven[5]. Bij de verhoogde veiligheid Ex e volgens EN 60079-7 mag het apparaat bij normaal bedrijf en bij voorzienbare fouten noch ontoelaatbare temperaturen noch vonken veroorzaken; de overbelastingsbeveiliging is daarbij essentieel, en voor elektrische machines heeft de elektrisch-thermische keuring een hoge prioriteit[6]. Beide kunnen worden gecombineerd, bijvoorbeeld tot een drukvast omhulde motor met een aansluitkast in verhoogde veiligheid (Ex de)[7]. Hoe zo’n motor met geïntegreerde aansluitkast is opgebouwd, leest u in ons artikel over de explosieveilige IEC-motor.
| Afkorting | Beschermingswijze | Typische toepassing in de aandrijving |
|---|---|---|
| Ex d | drukvaste omhulling | motorbehuizing |
| Ex e | verhoogde veiligheid | motor, aansluitkast |
| Ex p | overdrukomhulling | grote motoren, schakelkasten |
| Ex i | intrinsieke veiligheid | sensoren, meetcircuits |
| Ex t | bescherming door omhulling (alleen stof) | motor in stof-Ex-omgeving |
| Ex h met c, b, k | constructieve veiligheid, ontstekingsbronbewaking, vloeistofomhulling | tandwielkast, rem, koppeling |
Voor de tandwielkast gelden de niet-elektrische beschermingswijzen van ISO 80079-37: constructieve veiligheid „c”, ontstekingsbronbewaking „b” en vloeistofomhulling „k”[8]. Op het typeplaatje verschijnen ze niet afzonderlijk; de kenletter „h” geldt voor alle niet-elektrische apparaten[3]. Bij ontstekingsbronbewaking worden potentiële ontstekingsbronnen bewaakt en wordt het apparaat zo nodig uitgeschakeld voordat ze effectief worden; het cijfer 1 of 2 achter „b” geeft het ontstekingsbeschermingsniveau (IPL 1 of IPL 2) aan[8].
Temperatuurklasse, explosiegroep en markering
Ongeacht de beschermingswijze moet de oppervlaktetemperatuur van de reductiemotor onder de ontstekingstemperatuur van het gas of de damp blijven. Daarvoor bestaan zes temperatuurklassen[2]:
| Temperatuurklasse | Max. oppervlaktetemperatuur | Voorbeeldstoffen |
|---|---|---|
| T1 | 450 °C | methaan, propaan, waterstof |
| T2 | 300 °C | acetyleen, ethyleen, cyclohexaan |
| T3 | 200 °C | diesel, benzine, waterstofsulfide |
| T4 | 135 °C | aceetaldehyde, diethylether |
| T5 | 100 °C | – |
| T6 | 85 °C | zwavelkoolstof |
Een tweede parameter, die daar los van staat, is de explosiegroep. Gassen en dampen worden ingedeeld naar hun maximale experimentele veilige spleet (MESG): IIA boven 0,9 mm, IIB van 0,5 tot 0,9 mm, IIC onder 0,5 mm[9]. Hoe kleiner de spleetbreedte, des te nauwer moeten de spleten van een Ex-d-behuizing worden uitgevoerd. Waterstof en acetyleen zijn de referentiegassen van groep IIC[10]; waterstof valt toch in temperatuurklasse T1. Temperatuurklasse en groep moeten dus afzonderlijk worden gecontroleerd. Voor stoffen gelden de groepen IIIA (brandbare vezels), IIIB (niet-geleidend stof) en IIIC (geleidend stof)[2].
De markering vat alles samen. Een voorbeeld als „II 2G Ex de IIB T4 Gb” staat voor apparaatgroep II, categorie 2 voor gas (zone 1), beschermingswijze drukvaste omhulling met aansluitkast in verhoogde veiligheid, explosiegroep IIB, temperatuurklasse T4 en beschermingsniveau Gb. Een stofmarkering als „Ex tb IIIB T125 °C Db” noemt in plaats van de klasse direct de maximale oppervlaktetemperatuur[2].
Toepassing silo en stof: oppervlaktetemperatuur en afzettingen
Silo’s, molens, filters en transportlijnen voor bulkgoederen zijn typische inzetlocaties voor explosieveilige reductiemotoren in de stof-Ex-omgeving. Hoe heftig een stof explodeert, beschrijft de KSt-waarde: een volume-onafhankelijke, stofspecifieke kengrootheid die numeriek overeenkomt met de maximale drukstijgingssnelheid in een reservoir van 1 m³. Op basis daarvan worden stoffen ingedeeld in de explosieklassen St 1 (boven 0 tot 200 bar·m/s), St 2 (boven 200 tot 300) en St 3 (boven 300)[11].
Voor de zone noemt de TRGS 722 omgevingen in het inwendige van installaties zoals silo’s en mengers en de directe omgeving van stofafnamepunten en vulstations als mogelijke zone 21. Zone 22 kan betrekking hebben op de omgeving van stofvoerende apparaten als zich daar langdurig afzettingen vormen die kunnen opwervelen[4].
De toelaatbare oppervlaktetemperatuur wordt afgeleid uit twee stofkenwaarden. Bij een stofwolk mag die maximaal 66 % van de minimale ontstekingstemperatuur van het opgewervelde stof bedragen. Bij stoflagen tot 5 mm moet die minstens 75 K onder de gloeitemperatuur liggen; bij dikkere lagen daalt de toelaatbare waarde aanzienlijk. Voor meelstof met een minimale ontstekingstemperatuur van 380 °C en een gloeitemperatuur van 300 °C komt dat neer op ongeveer 253 °C voor de wolk en 225 °C voor de laag; doorslaggevend is de laagste waarde[12].
Voor het bedrijf betekent dit: afgezet stof werkt als een isolatielaag op de behuizing. Reinigingsintervallen en een maximaal toelaatbare laagdikte horen daarom in het explosieveiligheidsdocument, koelribben en ventilatieopeningen moeten vrij worden gehouden. Hoe externe ventilatoren de koeling onafhankelijk van het toerental waarborgen, beschrijft ons artikel over de elektromotorventilator.
Ex-motor aan de frequentieregelaar en thermische beveiliging
Aan de frequentieregelaar verandert de thermische situatie van de motor: zelfgekoelde motoren worden bij toerentalregeling slechter gekoeld. Volgens een door de Physikalisch-Technische Bundesanstalt ontwikkelde procedure voor regelaarbedrijf van Ex-e-motoren legt het EU-typeonderzoekscertificaat van de motor daarom bijzondere eisen aan de thermische bewaking vast, naast de gecertificeerde PTC-verwerking bijvoorbeeld een toerentalafhankelijke stroombegrenzing[13]. Een Ex-motor mag aan de regelaar dus alleen zo worden gebruikt als zijn certificaat voorschrijft.
Voor de beveiligingsinrichtingen geldt: schrijft het EU-typeonderzoekscertificaat een bepaalde beveiligingsinrichting voor om de temperatuurklasse aan te houden, dan moet die volgens richtlijn 2014/34/EU gecertificeerd zijn. Bij PTC-thermistors in de wikkeling moet het uitschakelapparaat typegekeurd zijn. Zit het buiten de Ex-zone in de schakelkast, dan heeft het geen eigen Ex-beschermingswijze nodig, wel een toelating als veiligheidsinrichting voor de bewaking van de motor[7]. Meer over wikkelingsbewaking leest u in het artikel over thermisch beschermde motoren.
Inspectie, reparatie en efficiëntieklassen
Na de inbedrijfstelling ligt de verantwoordelijkheid bij de exploitant. De Duitse Betriebssicherheitsverordnung vereist een keuring op explosieveiligheid vóór de eerste inbedrijfstelling en periodiek minstens elke zes jaar voor de installatie. Apparaten, beveiligingssystemen en veiligheids-, controle- en regelinrichtingen in de zin van richtlijn 2014/34/EU moeten minstens elke drie jaar worden gekeurd. Na een reparatie mag zo’n apparaat pas weer in bedrijf worden genomen als een keuring heeft bevestigd dat de voor explosieveiligheid relevante delen aan de eisen voldoen, tenzij de fabrikant dat zelf keurt en bevestigt[14].
- Inspectie en onderhoud: DIN EN IEC 60079-17 behandelt de inspectie en het onderhoud van elektrische installaties in explosiegevaarlijke omgevingen, inclusief afzonderlijke apparaten zoals motoren[15].
- Reparatie en revisie: die vallen niet onder deel 17, maar onder DIN EN IEC 60079-19, waarvan de inhoud voor een groot deel betrekking heeft op roterende elektrische machines[15][16].
Ook de ecodesignverordening (EU) 2019/1781 geldt voor explosieveilige motoren. Sinds 1 juli 2021 moeten draaistroommotoren met 2, 4, 6 of 8 polen van 0,75 tot 1.000 kW minimaal IE3 halen, voor zover het geen Ex-eb-motoren zijn. Voor Ex-eb-motoren met verhoogde veiligheid van 0,12 tot 1.000 kW geldt sinds 1 juli 2023 minimaal IE2. De sinds 2023 geldende IE4-plicht voor 75 tot 200 kW sluit Ex-eb-motoren en andere explosieveilige motoren uitdrukkelijk uit[17].
Explosieveiligheid is daarmee een taak van de volledige aandrijflijn: motor, tandwielkast en rem moeten bij dezelfde zone, apparaatcategorie, explosiegroep en temperatuurklasse passen. Als leverancier van de complete aandrijflijn stemmen wij bij ATEK Drive Solutions motor, tandwielkast en rem nauwkeurig uit één hand op elkaar af. Een overzicht van onze IEC-reductiemotoren vindt u in ons assortiment. Met de gegevens uit uw explosieveiligheidsdocument bepalen we via onze contactpagina samen aan welke eisen motor, tandwielkast en rem in uw toepassing moeten voldoen.
Veelgestelde vragen
Wat is een explosieveilige reductiemotor?
Een aandrijving van motor en tandwielkast die in een explosiegevaarlijke zone geen effectieve ontstekingsbron vormt. De motor is uitgevoerd volgens een beschermingswijze uit de normenreeks IEC 60079, de tandwielkast als niet-elektrisch apparaat volgens ISO 80079-36 en -37. Beide moeten bij de apparaatcategorie van de zone passen.
Waar moet ik op letten bij het dimensioneren van een elektromotor voor een Ex-zone?
Op de zone en de daaruit volgende apparaatcategorie, de beschermingswijze, de explosiegroep van het gas of de stofgroep, de temperatuurklasse of de maximale oppervlaktetemperatuur en op de bedrijfssoort. Bij regelaarbedrijf gelden daarnaast de voorwaarden van het EU-typeonderzoekscertificaat voor de thermische bewaking.
Hoe voldoe ik aan de ATEX-eisen voor een nieuwe aandrijving?
Uitgangspunt is de zone-indeling in het explosieveiligheidsdocument van de exploitant. Daaruit volgen apparaatcategorie, explosiegroep en temperatuurklasse. Motor, tandwielkast, rem en beveiligingsinrichtingen moeten elk aan deze eisen voldoen en dienovereenkomstig gemarkeerd zijn; vóór de inbedrijfstelling wordt de installatie gekeurd op explosieveiligheid.
Wat is het verschil tussen Ex d en Ex e?
Ex d sluit een explosie binnen de behuizing in en voorkomt via vlamdovende spleten dat die naar buiten overslaat. Ex e voorkomt al het ontstaan van vonken en ontoelaatbare temperaturen. Bij motoren kunnen beide worden gecombineerd: drukvast omhulde behuizing, aansluitkast in verhoogde veiligheid.
Wat betekent de „h” in de markering van een ATEX-tandwielkast?
„h” is de gemeenschappelijke kenletter voor niet-elektrische apparaten volgens ISO 80079-36 en -37. De onderliggende beschermingswijzen constructieve veiligheid „c”, ontstekingsbronbewaking „b” en vloeistofomhulling „k” worden op het typeplaatje niet afzonderlijk gemarkeerd.
Welke Ex-zone geldt in en bij een silo?
Het inwendige van reservoirs kan zone 20 zijn; de TRGS 722 noemt ook omgevingen in het inwendige van silo’s en de directe omgeving van vulstations als mogelijke zone 21. De omgeving van stofvoerende apparaten met afzettingen kan zone 22 zijn. De bindende indeling maakt de exploitant.
Hoe vaak moeten Ex-motoren worden gekeurd en onderhouden?
Volgens de Duitse Betriebssicherheitsverordnung moeten apparaten in de zin van richtlijn 2014/34/EU minstens elke drie jaar worden gekeurd, de installatie als geheel minstens elke zes jaar. Na een reparatie is vóór de herinbedrijfstelling een keuring van de voor explosieveiligheid relevante delen voorgeschreven. Inspectie en onderhoud tijdens bedrijf worden behandeld in DIN EN IEC 60079-17, reparatie en revisie in DIN EN IEC 60079-19.
Moeten explosieveilige motoren aan IE3 voldoen?
Ja, met één uitzondering: sinds 1 juli 2021 geldt IE3 voor draaistroommotoren van 0,75 tot 1.000 kW die geen Ex-eb-motoren zijn. Ex-eb-motoren moeten sinds 1 juli 2023 minimaal IE2 halen. Van de IE4-plicht voor 75 tot 200 kW zijn explosieveilige motoren uitgezonderd.
Bronnen
- Wikipedia (DE): ATEX
- Wikipedia (DE): Explosionsschutz
- PTB (DE): ISO 80079-36 und -37 – Die neuen internationalen Normen für nichtelektrische Geräte
- TRGS 722 (DE), paragraaf 3: Gefährdungsbeurteilung und Festlegung explosionsgefährdeter Bereiche
- PTB (DE): Druckfeste Kapselung – Ex d
- PTB (DE): Erhöhte Sicherheit – Ex e
- KomNet NRW (DE): Motorschutzschalter für explosionsgeschützte Motoren (dialoog 44264)
- PTB (DE): Zündquellenüberwachung b1, b2
- PTB-rapport (DE): Ermittlung der Grenzspaltweite von Gasgemischen
- DGUV/IFA (DE): Entzündung von wasserstoffhaltigen Atmosphären durch mechanisch erzeugte Funken
- BG RCI (DE): Was bedeutet der KSt-Wert?
- BG RCI (DE): Anforderungen des Staubexplosionsschutzes an die Oberflächentemperatur von Geräten
- baulinks.de (DE): Neues Zulassungsverfahren macht Drehzahlregelungen bei Ex-e-Motoren attraktiver
- Betriebssicherheitsverordnung (DE), bijlage 2
- DIN Media (DE): DIN EN IEC 60079-17:2024-10
- DIN Media (DE): DIN EN IEC 60079-19:2021-07
- Verordening (EU) 2019/1781, bijlage I (DE)