E-motoren in een overzicht: de soorten elektromotoren, hun werking, typische toepassingen in machine- en installatiebouw en de belangrijkste selectiecriteria.

AI Dit artikel is gemaakt met behulp van AI.

E-motoren: opbouw en werkingsprincipe

E-motoren, vaktechnisch elektromotoren, zijn elektromechanische energieomzetters die elektrisch vermogen omzetten in mechanisch vermogen. Spoelen waar stroom door vloeit wekken magneetvelden op, waarvan de aantrekkings- en afstotingskrachten in beweging worden omgezet. Meestal ontstaat een draaibeweging; elektromotoren kunnen echter ook voor rechtlijnige bewegingen worden gebouwd[1].

Elke motor bestaat uit een vast deel, de stator, en een beweeglijk deel, de rotor, die de motoras laat draaien. Ofwel draagt een van beide permanente magneten en de andere spoelen, ofwel hebben beide spoelen. Door het voortdurend ompolen van de spoelen tijdens de omwenteling draait de rotor continu. Om te voorkomen dat er in de draaiende ijzerkern wervelstromen ontstaan, bestaat deze uit een blikpakket van elektroblik, een siliciumhoudend staal[1]. Of er mechanisch via een commutator, via een draaiveld of elektronisch wordt omgepoold, onderscheidt de uitvoeringen[1].

Soorten elektromotoren in een overzicht

Grofweg kunnen elektromotoren worden ingedeeld in commutatormachines, waartoe de gelijkstroommotor behoort, en draaiveldmachines, die met wisselstroom of draaistroom werken[1].

Gelijkstroommotor

De klassieke gelijkstroommotor voert de stroom naar de rotor via een commutator en koolborstels, die de ankerwikkelingen bij elke omwenteling op het juiste moment omschakelen[1]. Gelijkstroommachines kunnen onder belasting aanlopen en hun toerental is eenvoudig te veranderen. Nadeel is het borstelvuur: het stoort het net met hoogfrequente trillingen, begrenst het toerental en laat de borstels slijten. In zeer dynamische aandrijvingen werden gelijkstroommachines daarom steeds vaker vervangen door draaistroommachines met frequentieregelaar, die dezelfde voordelen bieden met minder onderhoud[2]. Bij de schijfankermotor is de rotor een dunne schijf met een geringe massatraagheid, geschikt voor dynamische toepassingen[2]. Meer daarover leest u in ons artikel Gelijkstroommotoren in detail.

Asynchrone motor

Bij de asynchrone motor draait de rotor langzamer dan het draaiveld van de stator; de passieve rotor is permanent (kooianker) of in bepaalde gevallen (sleepringanker) kortgesloten. Hij is tegenwoordig de meest gebruikte elektromotor: als kooiankermotor zonder commutator en borstels is hij robuust, gestandaardiseerd, voordelig en onderhoudsarm. Daar staan een hoge aanloopstroom en een toerental tegenover dat alleen met poolomschakelbare speciale uitvoeringen of een frequentieregelaar kan worden veranderd[3].

Synchrone motor en reluctantiemotor

Bij de synchrone motor draait de rotor in de maat van de wisselstroom; zijn magneetveld wordt geleverd door permanente magneten of een elektrisch bekrachtigde rotor. Op het net heeft hij een starthulp nodig[1]. Synchrone motoren draaien synchroon met de frequentie van de voedingsstroom en maken een nauwkeurige snelheidsregeling mogelijk[4]. Permanent bekrachtigde synchrone motoren behoren tot de motoren met de hoogste rendementen[1]. Een asynchrone motor heeft daarentegen, vooral bij kleine uitvoeringen, bij hetzelfde koppel ca. 20 tot 30 % meer volume nodig[3]. Bij de reluctantiemotor ontstaat het rotorveld door de magnetisering van een ijzerkern met polen[1].

Borstelloze gelijkstroommotor (BLDC, EC)

Borstelloze gelijkstroommotoren, ook EC-motoren genoemd, zijn qua opbouw permanent bekrachtigde synchrone machines. Elektronica stuurt ze zo aan dat ze zich van buitenaf vergelijkbaar met een gelijkstroommachine laten beschrijven[2]. Omdat er geen borstels slijten, gelden ze als efficiënt en betrouwbaar en zijn ze geschikt voor toepassingen met hoge eisen aan levensduur en weinig onderhoud[4].

Servo-, stappen- en lineaire motoren

Een servomotor is geen eigen fysieke uitvoering. Bedoeld wordt een elektromotor met een sensor voor positiebepaling, die de draaipositie van de as voortdurend aan een servoregelaar doorgeeft. Deze regelt koppel, snelheid of positie in een gesloten regelkring; de motor zelf kan een gelijkstroom-, asynchrone of synchrone motor zijn. Servomotoren worden onder meer gebruikt in werktuigmachines, verpakkingsmachines en industriële robots[4].

Stappenmotoren worden gevoed met wisselstroom met variabele frequentie en/of meerdere fasen, zodat ze in de pas blijven en geen stappen verliezen[1]. Ze kunnen zonder positie-encoder gericht worden gestuurd. Doordat sensoren en regelkring ontbreken, hebben ze echter vooral bij hoge belastingen nadelen ten opzichte van de servomotor[4].

Lineaire motoren wekken in plaats van een draaiing een rechtlijnige beweging op. Positioneeraandrijvingen in de industrie, bijvoorbeeld voor het bestukken van elektronische componenten of het toevoeren en uitnemen van werkstukken, zijn overwegend uitgevoerd als lineaire directe aandrijvingen[1]. Voor hoge koppels bij een laag toerental combineert een reductiemotor de motor met een tandwielkast die het toerental verlaagt en het koppel overeenkomstig verhoogt.

Elektromotoren in de industrie vergeleken

UitvoeringToerental en regelingSterke puntenBeperkingen
Gelijkstroommotortoerental eenvoudig te veranderen[2]aanloop onder belasting[2]borstelslijtage, netstoringen[2]
Asynchrone motor (kooianker)op het net vrijwel constant, anders frequentieregelaar[3]robuust, gestandaardiseerd, voordelig, onderhoudsarm[3]hoge aanloopstroom, draait altijd met slip[3]
Synchrone motor, permanent bekrachtigdsynchroon met de frequentie van de voedingsstroom[4]zeer hoge rendementen[1], vooral bij kleine bouwgroottes compacter dan een asynchrone motor[3]op het net starthulp nodig[1]
Borstelloze gelijkstroommotor (EC)elektronisch aangestuurd[2]geen borstelslijtage, weinig onderhoud[4]heeft aanstuurelektronica nodig[2]
Servomotorgesloten regelkring[4]gecontroleerde positie, toerental, versnelling[4]sensor en servoregelaar vereist[4]
Stappenmotorgestuurd, zonder positie-encoder[4]gericht stuurbaar zonder sensoren en regelkring[4]nadelen bij hoge belastingen[4], stapverlies[1]
Lineaire motorrechtlijnige beweging[1]directe aandrijving voor positioneertaken[1]alleen voor translatiebewegingen

Welke elektromotor het meest geschikt is voor een industriële toepassing, hangt af van de aandrijftaak. Transportaandrijvingen draaien meestal in continubedrijf en moeten robuust, onderhoudsarm en zuinig zijn; rijaandrijvingen, bijvoorbeeld voor stapelkranen, moeten posities nauwkeurig benaderen[1].

Efficiëntieklassen en selectiecriteria

Met de norm EN 60034-30 werden in 2009 wereldwijd uniforme rendementsklassen voor elektromotoren ingevoerd. Tegenwoordig gelden IE1 (standaard), IE2 (hoog), IE3 (premium), IE4 (super premium) en IE5 (ultra premium)[1]. In de EU is IE3 sinds 1 juli 2021 verplicht voor driefasige elektromotoren met een nominaal vermogen van 0,75 tot 1.000 kW. Voor frequentieregelaars geldt sinds juli 2021 klasse IE2[5]. Sinds 1 juli 2023 moeten 2-, 4- en 6-polige motoren tussen 75 en 200 kW zelfs IE4 halen; uitgezonderd zijn onder meer remmotoren en explosieveilige motoren[7]. Meer over normmotoren leest u in het artikel over IEC-elektromotoren.

Deze criteria leiden naar het passende motortype:

  • Bedrijf: continubedrijf zoals bij transportaandrijvingen of het nauwkeurig benaderen van posities zoals bij rij- en positioneeraandrijvingen[1].
  • Toerental en regeling: voor variabele toerentallen heeft de asynchrone motor een frequentieregelaar nodig[3]. Posities worden geregeld door een servoaandrijving[4].
  • Vermogen en koppel bepalen de bouwgrootte, eventueel met tandwielkast. Basiskennis: kW-motor begrijpen.
  • Omgeving: in explosiegevaarlijke zones kan bijvoorbeeld de asynchrone motor met kooianker in explosieveilige uitvoering worden gebruikt, omdat borstels en sleepringen ontbreken[3].

Voor een veilig bedrijf loont het om naar typische schadeoorzaken te kijken: volgens schattingen uit een representatieve enquête is het grootste deel van de motorschades te wijten aan mechanische oorzaken, vooral aan de lagers. Een windingsluiting uit zich in een verhoogde en asymmetrische stroomopname, en al 1,2 keer de nominale stroom is voor een elektromotor een gevaarlijke overbelasting[6].

Toerental, koppel en inbouwruimte moeten bij tandwielkast en rem passen. Als leverancier van de complete aandrijflijn dimensioneren wij bij ATEK Drive Solutions motor, tandwielkast en rem op maat en uit één hand. In ons assortiment vindt u motoren zoals servomotoren, ook gecombineerd met een kegeltandwielkast of planetaire tandwielkast, IEC-reductiemotoren met kegeltandwiel- of wormwielkast en roestvrijstalen motoren. Onze motoren kunnen individueel aan uw toepassing worden aangepast. Over uw toepassing adviseren wij u graag via onze contactpagina.

Veelgestelde vragen

Welke elektromotor is het meest geschikt voor industriële toepassingen?

Dat hangt af van de taak. Voor pompen, ventilatoren en transporteurs is de asynchrone motor de standaardoplossing, bij variabel toerental met frequentieregelaar. Voor een hoge efficiëntie in weinig inbouwruimte zijn permanent bekrachtigde synchrone motoren geschikt, voor positioneertaken servo- of lineaire aandrijvingen.

Waarin verschillen AC- en DC-motoren?

Gelijkstroommotoren polen de rotor om via commutator en borstels; hun toerental is eenvoudig te veranderen, maar de borstels slijten. Draaistroommotoren werken met een draaiveld zonder borstels; de asynchrone motor geldt daarom als robuust en onderhoudsarm.

Wanneer verdient een synchrone motor de voorkeur boven een asynchrone motor?

Als het toerental exact de voedingsfrequentie moet volgen, hoge rendementen gevraagd zijn of de inbouwruimte krap is. Een asynchrone motor heeft vooral bij kleine uitvoeringen bij hetzelfde koppel ca. 20 tot 30 % meer volume nodig dan een permanent bekrachtigde synchrone motor.

Welke voordelen bieden e-motoren van efficiëntieklasse IE4?

IE4 (“super premium”) ligt boven IE3; daarboven bestaat nog IE5. Een hoger rendement betekent minder verliezen en lagere energiekosten. Voor 2-, 4- en 6-polige draaistroommotoren tussen 75 en 200 kW is IE4 in de EU sinds 1 juli 2023 verplicht, met uitzonderingen bijvoorbeeld voor remmotoren en explosieveilige motoren.

Welke rol spelen servomotoren in moderne industriële installaties?

Ze regelen positie, toerental en koppel in een gesloten regelkring, bijvoorbeeld in werktuigmachines, verpakkingsmachines en industriële robots.

Waaraan herkent u een dreigende uitval van een e-motor?

Volgens schattingen uit een enquête heeft het grootste deel van de motorschades mechanische oorzaken, vooral bij de lagers; opvallende lagergeluiden en trillingen zouden moeten worden gecontroleerd. Elektrische waarschuwingssignalen zijn een verhoogde of asymmetrische stroomopname en oververhitting.

Loont de overstap van oude gelijkstroomaandrijvingen naar draaistroom-servotechniek?

Draaistroommachines met frequentieregelaar bieden in zeer dynamische aandrijvingen dezelfde voordelen als gelijkstroommachines met minder onderhoud. Of de ombouw loont, hangt af van de staat van de installatie.

Bronnen

  1. Wikipedia (DE): Elektromotor
  2. Wikipedia (DE): Gleichstrommaschine
  3. Wikipedia (DE): Drehstrom-Asynchronmaschine
  4. Wikipedia (DE): Servomotor
  5. elektro.net (DE): Die neue Ökodesign-Verordnung
  6. elektropraktiker.de (DE): Wicklungsschäden bei Drehstrommotoren
  7. IEA 4E (EN): IE4 motors are required in the EU