Redundant remsysteem: categorieën, PLr, MTTFd, DC en CCF volgens ISO 13849-1 – zo dimensioneert u remmen die ook bij uitval van één pad veilig blijven vasthouden.
AI Dit artikel is gemaakt met behulp van AI.

Inhoudsopgave
- Wat een rem redundant maakt: categorieën volgens ISO 13849-1
- Performance level bepalen: risicograaf en PLr
- MTTFd, diagnostische dekking en Common Cause Failure
- Homogene versus diversitaire redundantie in de praktijk
- SIL volgens IEC 61508 in vergelijking met het performance level
- Typische fouten bij de uitvoering van redundante remsystemen
- Veelgestelde vragen
- Bronnen
Wat een rem redundant maakt: categorieën volgens ISO 13849-1
Redundantie is bij remmen geen toestand, maar een aantoonbare structuureigenschap. Een rem is redundant wanneer de veiligheidsfunctie, bijvoorbeeld het betrouwbaar vasthouden van een verticale last of het tot stilstand brengen van een as, ook bij uitval van een rempad behouden blijft. DIN EN ISO 13849-1 beschrijft dit vermogen aan de hand van de categorieën B, 1, 2, 3 en 4, die de architectuur van de veiligheidsgerelateerde delen van een besturing vastleggen. Pas vanaf categorie 3 zijn twee functiekanalen met onderlinge bewaking vereist; pas daar spreekt de norm daadwerkelijk van redundantie[1].
| Categorie | Structuur | Basiskenmerk |
|---|---|---|
| B | Eenkanaals | Basisprincipes toegepast, een fout kan tot verlies van de veiligheidsfunctie leiden |
| 1 | Eenkanaals | Beproefde componenten en beproefde veiligheidsprincipes |
| 2 | Eenkanaals met testkanaal | Foutdetectie in het functiekanaal door een testinrichting, testfrequentie minimaal 100 keer hoger dan de aanspreekfrequentie |
| 3 | Twee kanalen, redundant | Een enkele fout mag niet tot verlies van de veiligheidsfunctie leiden, onderlinge kanaalbewaking |
| 4 | Twee kanalen, redundant | Bovendien robuust tegen de opeenhoping van maximaal twee onopgemerkte fouten, rekenkundig DC van 99 % |
Belangrijk is het onderscheid met de passieve rem: een veerbediende rem die bij uitval van de energievoorziening vanzelf in de geremde toestand valt, werkt volgens het fail-safe-principe, maar is strikt genomen geen redundant systeem, maar een enkele, faalveilige functie. Wij zetten passieve remmen in waar ook bij stilstand belastingen op de aandrijflijn werken of waar noodstopfuncties personen en machine moeten beschermen.
De categorieën zijn technologieonafhankelijk bedoeld: ze gelden in gelijke mate voor elektrische, pneumatische, hydraulische en mechanische delen van een veiligheidsfunctie. Voor de constructeur betekent dit: de categorie beschrijft alleen de structuur. Of een redundant remsysteem zijn performance level daadwerkelijk bereikt, bepalen de kwantitatieve grootheden in de volgende paragraaf.
Performance level bepalen: risicograaf en PLr
De beoordeling begint niet bij de rem, maar bij de risicobeoordeling. Daaruit leidt u met de risicograaf van de norm het vereiste performance level PLr af, gebaseerd op drie parameters: de ernst van het letsel (S1 licht, omkeerbaar letsel, S2 ernstig, onomkeerbaar letsel of overlijden), de frequentie en duur van de blootstelling (F1 als de cumulatieve blootstellingstijd hoogstens een twintigste van de bedrijfstijd bedraagt en niet vaker dan eens per 15 minuten, anders F2) en de mogelijkheid het gevaar te vermijden (P1 onder bepaalde voorwaarden mogelijk, P2 niet mogelijk)[3].
MTTFd, diagnostische dekking en Common Cause Failure
Het bereikte performance level PL volgt dan uit vier grootheden die u voor elke veiligheidsfunctie aantoont:
- Categorie als structurele eis, vanaf categorie 3 met tweekanaals redundantie en onderlinge bewaking.
- MTTFd per kanaal, ingedeeld in laag (3 tot minder dan 10 jaar), middel (10 tot minder dan 30 jaar) en hoog (30 tot 100 jaar); in categorie 4 kan de waarde worden verhoogd tot maximaal 2.500 jaar[3].
- Diagnostische dekking DC als percentage van de gedetecteerde gevaarlijke storingen; categorie 4 vereist rekenkundig 99 procent[2]. Hoe dit bewijs in de praktijk kan worden geleverd, laat ons artikel over sensorbewaakte remmen zien.
- Common Cause Failure: maatregelen tegen uitval door een gemeenschappelijke oorzaak, aangetoond met minimaal 65 van de 100 punten volgens bijlage F van de norm[4].
Uit deze grootheden berekent u de waarschijnlijkheid van een gevaarlijke storing per uur en daarmee het PL, dat minimaal gelijk moet zijn aan het PLr. Hulpmiddelen zoals het gratis SISTEMA van het IFA leiden u van het veiligheidsgerelateerde blokschema naar het bereikte PL en documenteren het bewijs navolgbaar[4].
Homogene versus diversitaire redundantie in de praktijk
Twee identieke remmen op dezelfde as zien er redundant uit, maar hebben vaak dezelfde uitvaloorzaken: een gemeenschappelijke spanningsvoeding, een identieke remvoering van dezelfde fabrikant, dezelfde inbouwomgeving, dezelfde thermische en vervuilingsbelasting. Deze homogene redundantie is gevoelig voor Common Cause Failures, en juist daarom eist bijlage F van de norm expliciete maatregelen zoals scheiding van energiepaden, verschillende kwalificatie van de remvoering en onafhankelijke aansturing. De ZVEI wijst er bovendien op dat deelsystemen van gelijksoortige, homogene uitvoering in het algemeen moeten worden uitgesloten, omdat vragen over de systematische geschiktheid en de vereiste foutdetectie vaak niet voldoende kunnen worden beantwoord[3].
Diversitaire redundantie gaat een stap verder en combineert verschillende werkingsprincipes, bijvoorbeeld een veerbediende veiligheidsrem als elektromechanisch kanaal met een hydraulische klemeenheid als tweede, onafhankelijk kanaal. Andere fysica, andere actuatoren en gescheiden mediapaden verlagen het risico van gemeenschappelijke uitvaloorzaken meetbaar en vormen de weg naar deugdelijk bewijs in categorie 3 of 4. Voor de dimensionering van de veerdrukrem als fail-safe-kanaal verwijzen wij naar ons vakartikel over de elektromotor met rem.
SIL volgens IEC 61508 in vergelijking met het performance level
Naast de PL-wereld bestaat het SIL-systeem volgens IEC 61508, dat wordt toegepast in de procesindustrie en bij veiligheidsfuncties met een lage aanspreekfrequentie, minder vaak dan eens per jaar; de uitgave 2023 van ISO 13849-1 verwijst voor deze bedrijfsmodus uitdrukkelijk naar de normenreeks DIN EN 61508[2]. Beide systemen zijn via de storingskans bij benadering te vergelijken:
| Performance level | PFH (gevaarlijke storingen per uur) | komt bij benadering overeen met |
|---|---|---|
| a | 10^-5 tot minder dan 10^-4 | geen SIL |
| b | 3 x 10^-6 tot minder dan 10^-5 | geen SIL |
| c | 10^-6 tot minder dan 3 x 10^-6 | SIL 1 |
| d | 10^-7 tot minder dan 10^-6 | SIL 2 |
| e | minder dan 10^-7 | SIL 3 |
Deze indeling is een benadering op basis van de PFH-grenzen, geen normatieve gelijkstelling[5].
Wat betekent dit voor een rem met SIL 1? Een SIL heeft betrekking op een veiligheidsfunctie: de exploitant stelt dit in de gevarenbeoordeling per veiligheidsfunctie vast, waarna de geschikte apparaten worden geselecteerd en tot een systeem worden samengevoegd[7]. Daarvoor is niet altijd een redundante uitvoering nodig: volgens keuringsgrondslag GS-MF-28 kan het bewijs van een in de praktijk bewezen rem (categorie 1, PL c) worden gecertificeerd[8], dus op een niveau dat volgens de tabel hierboven bij benadering overeenkomt met SIL 1. Kan een verblijf onder een verticale as niet worden voorkomen, dan voorziet de DGUV daarentegen in een redundante valbeveiliging volgens categorie 3, PL c[8].
Typische fouten bij de uitvoering van redundante remsystemen
In de praktijk mislukken redundante remsystemen zelden door de techniek, maar door het bewijs. Deze fouten komen wij het vaakst tegen:
- Twee remmen inbouwen en redundantie beweren: zonder gescheiden aansturingspaden, onafhankelijke energievoorziening en aangetoonde CCF-maatregelen volgens bijlage F is de structuur geen categorie 3, ook al zijn er twee remzadels gemonteerd.
- Veiligheidsfunctie onscherp gedefinieerd: blijft onduidelijk welke componenten van de aanleidende gebeurtenis tot de reactie in het functiekanaal liggen, dan is geen betrouwbare berekening mogelijk. De norm vereist voor elke veiligheidsfunctie een exacte definitie met korte beschrijving, aanleidende gebeurtenis, noodzakelijke reactie en toegestane responstijd[1].
- Bewijs niet geleverd: het bereikte PL moet minimaal gelijk zijn aan het PLr, en dat moet rekenkundig worden onderbouwd, niet worden beweerd. SISTEMA documenteert deze stap van het blokschema tot het bereikte PL[4].
- Onvoldoende resultaat negeren: is het bereikte PL niet voldoende, dan zijn er precies drie aangrijpingspunten: componenten met een hogere MTTFd kiezen, de foutdetectie verbeteren of de categorie verhogen, bijvoorbeeld van categorie 3 naar categorie 4 met een DC van 99 procent.
Een vierde, vaak over het hoofd gezien punt: een PL e mag niet uitsluitend op foutuitsluitingen berusten, en onopgemerkte storingen met een zeer lage waarschijnlijkheid mogen in categorie 4 alleen buiten beschouwing blijven als deze foutbeschouwing is gedocumenteerd en geverifieerd[6].
Wij bij ATEK Drive Solutions ontwikkelen redundante remsystemen als onderdeel van de oplossing voor de complete aandrijflijn: nauwkeurig afgestemd op uw veiligheidsfunctie, projectklaar inclusief onderbouwing van de dimensionering en uit één hand geïntegreerd met tandwielkasten, motoren en controllers. Voor het veiligheidsgerichte bedrijf van servoassen combineren wij onze aandrijvingen met veerbediende veiligheidsremmen en korte lostijden, zoals ons artikel over servotandwielmotoren met veiligheidsrem laat zien. Neem contact met ons op voordat de eerste rem wordt besteld: het bewijs bepaalt de veiligheid, niet het aantal remmen.
Veelgestelde vragen
Wat is een redundant remsysteem?
Een redundant remsysteem behoudt zijn veiligheidsfunctie ook wanneer een rempad uitvalt (fail-operational-principe). Dat lukt met twee functiekanalen met onderlinge bewaking, zoals vanaf categorie 3 volgens ISO 13849-1 vereist is. Voorwaarde is het bewijs tegen Common Cause Failure met minimaal 65 van de 100 punten volgens bijlage F.
Vanaf welke categorie volgens ISO 13849-1 geldt een rembesturing als redundant?
Vanaf categorie 3. Daar zijn twee functiekanalen voorzien, en een enkele fout in een component van het eerste of tweede kanaal mag niet tot verlies van de veiligheidsfunctie leiden (enkelvoudige foutveiligheid). Categorie 4 versterkt dit nog: ook de opeenhoping van twee onopgemerkte fouten mag de veiligheidsfunctie niet opheffen.
Hoe wordt het vereiste performance level PLr bepaald?
Via de risicograaf van ISO 13849-1 met de drie parameters ernst van het letsel (S1 licht, omkeerbaar letsel tot S2 ernstig, onomkeerbaar letsel of overlijden), frequentie en duur van de blootstelling (F1/F2) en mogelijkheid het gevaar te vermijden (P1/P2). Als alternatief kan het PLr rechtstreeks uit een machinespecifieke C-norm worden overgenomen.
Wat betekenen MTTFd en diagnostische dekking DC?
MTTFd is de gemiddelde tijd tot een gevaarlijke storing per kanaal en wordt in drie klassen ingedeeld: laag 3 tot minder dan 10 jaar, middel 10 tot minder dan 30 jaar, hoog 30 tot 100 jaar. De diagnostische dekking DC beschrijft als percentage welk deel van de gevaarlijke componentfouten wordt gedetecteerd; categorie 4 vereist rekenkundig 99 procent.
Wanneer wordt SIL volgens IEC 61508 gebruikt in plaats van het performance level?
In de procesindustrie en bij veiligheidsgerichte besturingen met een lage aanspreekfrequentie, dus minder vaak dan eens per jaar, wordt verwezen naar de normenreeks DIN EN 61508. Beide systemen zijn bij benadering vergelijkbaar: PL c komt overeen met SIL 1, PL d met SIL 2, PL e met SIL 3.
Waarom is homogene redundantie met twee identieke remmen problematisch?
Twee identieke remmen delen dezelfde uitvaloorzaken: gemeenschappelijke spanningsvoeding, dezelfde remvoering, dezelfde inbouwomgeving. Zo’n Common Cause Failure kan beide kanalen tegelijk buiten werking stellen en de redundantie volledig tenietdoen. Diversitaire redundantie met verschillende werkingsprincipes, bijvoorbeeld veerdrukrem plus hydraulische klemeenheid, verkleint dit risico.
Welke fouten worden bij de uitvoering van redundante remsystemen vaak gemaakt?
De meest voorkomende fout: twee remmen inbouwen en automatisch redundantie beweren, zonder gescheiden aansturingspaden en CCF-maatregelen aan te tonen. Daarbij komen onnauwkeurig gedefinieerde veiligheidsfuncties en ontbrekend bewijs met een hulpmiddel zoals SISTEMA. Het bereikte performance level moet minimaal gelijk zijn aan het vereiste PLr, anders zijn hogere MTTFd-waarden, een betere DC of een hogere categorie nodig.